Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türkiye'de Bürokrasinin Gelişim Seyri ve Demokrasi
Article Sidebar
Özet
Osmanlı Devletinin yönetim anlayışı ve biçimi, Selçukluların yıkılışı sonrasında ortaya çıkan Beylikler döneminin özel şartları içinde oluşmuştur. Bu çerçevede beylikler dönemindeki gibi parçalanmış bir iktidar yapısı oluşmamasını içeren bir yapı kurulmuştur. Bu çerçevede mümkün olduğu kadar tüm güç merkezde, yani sarayda toplanmıştır. Böylece padişah ve bürokrasinin yer aldığı Saray, çok güçlü bir yapıya sahip olmuştur. Ancak bu yapıda egemen olan padişahtır ve bürokrasinin (ulema hariç) elindeki bu gücü dengelemek için “siyaseten katl" ve müsadere" kuralı konmuştur. Bu kural, Osmanlı padişahlarının güçlü olduğu bir dönemde sistemin arzu edildiği şekilde işlemesine imkân vermiştir. Ancak 10. Padişahtan itibaren başlayan merkezdeki zayıflama, bürokrasiyi padişahın denetiminden fiilen kurtarmış ve onun gittikçe özerk hale gelmesine yol açmıştır. Bu süreç Tanzimat dönemine yani 19. Yüzyıla kadar benzer şekilde sürmüş ve Tanzimat yıllarında bürokrasi, o zamana kadarki en güçlü haline gelmiştir. I. Meşrutiyet'te kesintiye uğramış olsa da II . Meşrutiyet'le birlikte bürokrasi padişaha karşı üstünlük sağlamış ve padişah tamamen sembolik hale gelmiştir. Cumhuriyet döneminde bürokrasi , özellikle Türk tarihindeki en üstün konumuna ulaşmış ve ülke yönetiminde en etkin bir konuma gelmiştir. Çok partili hayatla birlikte bu güç seçilmişlere belli oranda verilse bile, bürokrasi hiçbir zaman Weberyen anlamda, verilen kararları yerine getiren idari bir mekanizma değil , bizatihi karar alan konumuna gelmiştir. Oysa demokrasi teorisinde “karar" alma, egemenlikle ilgili en önemli haktır ve bu hakka sahip olanların halktan yetki almış olan seçilmişler olması zorunludur. Bu nedenle bürokrasinin Türk siyasetindeki "karar almayla ilgili yeri" demokratik açıdan incelenmelidir.
Referanslar
Abdurrahman Şeref Efendi (1985), Tarih Musahebeleri, Sadeleştiren: Enver Koray, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Ahmad, Feroz (1999), Modern Türkiye'nin Oluşumu, Çev. Yavuz Alogan, Kaynak Yayınları, İstanbul.
Akşin, Sina (1996), Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi 1789-1980, İmaj Yayınları, Ankara.
Akyıldız, Ali (2004), Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İletişim Yayınları, İstanbul.
Baydur, Mithat Karaman, M. Lütfullah (1994), “Retoriğe Karşı Pratik: Sözde Halkçılık Karşısında Özde Seçkincilik-Demokrasi Güzergâhında Cumhuriyet Türkiyesi Üzerine Notlar”, Türkiye Günlüğü, Sayı: 28, Mayıs-Haziran.
Beetham, David (2005), Demokrasi ve İnsan Hakları, çev. Bilal Canatan, Liberte Yayınları, Ankara.
Cangızbay, Kadir (2000), Hiç Kimsenin Cumhuriyeti, Ütopya Yayınevi, Ankara.
Carter V. Findley (1994), Osmanlı Devleti'nde Bürokratik Reform, Babıâli (1789-1922), Çev. Latif Boyacı-İzzet Akyol, İz Yayıncılık, İstanbul.
Deveci, Cem (2002), “Faşizmin Yorumsanması Ya da Carl Schmitt'in Saf Siyaset Kuramı", Liberalizm Devlet Hegemonya, Der. : E. Fuat Keyman, Everest Yayınları, İstanbul.
Durgun, Şenol (2003), “Türk Kamu Yönetiminde Bürokratik Siyaset”, Türkiye'de Kamu Yönetimi, Ed. Burhan Aykaç, Şenol Durgun, Hüseyin Yayman, Yargı Yayınevi, Ankara.
Dündar, Can (2007), Yükselen Bir Deniz, İmge Yayınları, Ankara.
Eryılmaz, Bilal (2002), Bürokrasi ve Siyaset, Bürokratik Devletten Etkin Yönetime, Alfa Yayınları, İstanbul.
Göçek, Fatma Müge (1999), Burjuvazinin Yükselişi İmparatorluğun Çöküşü, Osmanlı Batılılaşması ve Toplumsal Değişme, Çev. İbrahim Yıldız, Ayraç Yayınları, Ankara.
Gözler, Kemal (2004), Anayasa Hukuku, Anayasa Hukukuna Giriş, Genel Esaslar ve Türk Anayasa Hukuku, Ekin Kitabevi Yayınları, Bursa.
Hanioğlu, Şükrü (2006), Osmanlı'dan Cumhuriyete Zihniyet, Siyaset ve Tarih, Bağlam Yayınları, İstanbul.
Harrison, Ross (2001), Democracy, Routledge Publications, London and New York.
Heper, Metin (2006), Türkiye'de Devlet Geleneği, Çev. Nalân Soyarık, DoğuBatı Yayınları, Ankara.
Heper, Metin (2003), "Osmanlı-Türk Devletinde Bürokrasinin Siyasal Rolü, Kamu Yönetimi Kuranu Açısından Bazı Gözlemler”, Türkiye'de Kamu Yönetimi, Ed. Burhan Aykaç, Şenol Durgun, Hüseyin Yayman, Yargı Yayınevi, Ankara.
Heper, Metin, Bürokratik Yönetim Geleneği, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti'nde Gelişmesi ve Niteliği, (1974), ODTÜ İdari İlimler Fakültesi Yayını, Ankara.
İnalcık, Halil (2000), Osmanlı'da Devlet, Hukuk, Adalet, Eren Yayınları, İstanbul.
İnalcık, Halil (2007), Atatürk ve Demokratik Türkiye, Kırmızı Yayınları, İstanbul
İnsel, Ahmet (1996), Düzen ve Kalkınma Kıskacında Türkiye, Çev. Ayşegül Sönmezay, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Kabaklı, Ahmet (1976), Bürokrasi ve Biz, Boğaziçi Yayınları, İstanbul.
Kafadar, Cemal (2001), “Osmanlı Siyasal Düşüncesinin Kaynakları Üzerine Gözlemler", Modern Türkiye'de Siyasal Düşünce, C.1, Cumhuriyete Devreden Düşünce Mirası, Tanzimat Meşrutiyet'in Birikimi, İletişim Yayınları, İstanbul.
Karpat Kemal H. (2002), Osmanlı Modernleşmesi, Toplum, Kuramsal Değişim ve Nüfus, Çev Akile Zorlu Durukan-Kaan Durukan, İmge Yayınları, Ankara.
Mardin Şerif (1994), Türkiye'de Toplum ve Siyaset, İletişim Yayınları, İstanbul.
Mardin, Şerif (1995), Din ve İdeoloji, İletişim Yayınları.
Mardin, Şerif (1996), Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, Çev. Mümtaz'er Türköne, Fahri Unan, İrfan Erdoğan, İletişim Yayınları, İstanbul,
Nişancı, Ensar (2002), "Neo-Patrimonyalizm Türk Siyasal Modernleşmesi", Doğuş Üniversitesi Dergisi, Sayı 5.
Özdemir Serdar (2008), Osmanlı Devleti'nde Devşirme Sistemi, Rağbet Yayınları.
Öztuna, Yılmaz (1998), Osmanlı Devleti Tarihi-2, Medeniyet Tarihi, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Özyüksel, Murat (2007), Feodalite ve Osmanlı Toplumu, Derin Yayınları, İstanbul
Palmer, R.R. - Colton, Joel (1992), A History of The Moden World, McGrawHill Inc., New York.
Sartori, Giovanni (1996), Demokrasi Teorisine Geri Dönüş, Çev. Tuncer Karamustafaoğlu-Mehmet Turhan, Yetkin Yayınları, Ankara.
Shaw, Stanford (1994), Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, 1. Cilt, Gaziler İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü, 1280-1808, Çev. Mehmet Harmancı, E Yayınları, İstanbul.
Şahin Ali (2007), “Türk Kamu Yönetimi'nde Siyaset-Bürokrasi İlişkisi”, Kamu Yönetiminin Yapısal ve İşlevsel Sorunlan, Strateji, Rekabet, Küreselleşme, Editörler: M.Akif Çukurçayır, Gülise Gökçe, Çizgi Kitabevi Yayınları, Konya.
Şirin, Veli (1996), Ana Hatlarıyla Siyasi ve Kültürel Osmanlı Tarihi, Marifet Yayınları, İstanbul.
Tachau, Frank (1999), “Kemalist Türkiye'nin Siyasal Kültürü”, Atatürk ve Türkiye'nin Modernleşmesi, Yay. Haz. Jacop M. Landau, Çev. Meral Alakuş, Sarmal Yayınevi, İstanbul.
Tanör, Bülent (1996), Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), Afa Yayınları, İstanbul.
Tataroğlu, Muhittin (2006), "Cumhuriyetten Günümüze Türk Bürokrasisi”, Dünden Bugüne Türkiye'nin Toplumsal Yapisi, Editör: Mehmet Zincirkıran, Nova Yayınları, İstanbul.
Trimberger, Ellen Kay (2003), Tepeden İnmeci Devrimler, Japonya, Türkiye,
Mısır, Peru, Çev. Fatih Uslu, Gelenek Yayınları, İstanbul.
Turan, İlter (2003), “Türk Bürokrasisinde Süreklilik ve Değişim”, Türkiye'de Kamu Yönetimi, Ed. Burhan Aykaç, Şenol Durgun, Hüseyin Yayman, Yargı Yayınevi, Ankara.
Weber, Max (2005), Bürokrasi ve Otorite, Çev. H. Bahadır Akın, Adres Yayınları, Ankara.
Weiker, Walter W.( 1968), “The Ottoman Bureaucracy: Modernization and Reform", Administrative Science Quarterly, Volume 13, No: 3.
Yavuz, Hilmi (1999), Modernleşme, Oryantalizm ve İslam, Boyut Kitapları, İstanbul,
Yerasimos, Stefanos (2001), “Sivil Toplum, Avrupa ve Türkiye", Türkiye'de Sivil Toplum ve Milliyetçilik, İletişim Yayınları, İstanbul.
Yıldız, Aytekin (1990), “Bürokrasi”, Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, Cilt 1, Risale Yayınları, İstanbul.